Cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc đang mở rộng từ bán dẫn sang trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hạ tầng tính toán. Khi hai nền kinh tế lớn nhất thế giới tăng đầu tư vào công nghệ lõi và điều chỉnh chính sách chuỗi cung ứng, các quốc gia ở giữa như Việt Nam có thể trở thành điểm đến mới cho sản xuất, nghiên cứu và đầu tư công nghệ.
Đối với Việt Nam, đây là cơ hội rõ ràng. Nước này đã có nền tảng sản xuất điện tử lớn, đang thu hút thêm các dự án bán dẫn và đồng thời thúc đẩy AI trở thành một năng lực chiến lược của nền kinh tế. Tuy nhiên, cơ hội càng lớn thì yêu cầu về tự chủ công nghệ, nhân lực và hạ tầng càng trở nên cấp thiết.
Cạnh tranh công nghệ đang dịch chuyển từ nhà máy sang năng lực tính toán
Trong giai đoạn trước, cạnh tranh công nghệ toàn cầu chủ yếu tập trung vào nơi đặt nhà máy và chuỗi cung ứng linh kiện. Nhưng với AI, lợi thế ngày càng phụ thuộc vào chip hiệu năng cao, trung tâm dữ liệu, nguồn điện ổn định, dữ liệu và đội ngũ kỹ sư có khả năng phát triển mô hình.
Điều này khiến bản chất của cạnh tranh thay đổi. Một quốc gia có thể thu hút nhiều nhà máy điện tử nhưng vẫn khó trở thành trung tâm AI nếu không có đủ năng lực tính toán, hạ tầng dữ liệu và doanh nghiệp công nghệ nội địa.
Việt Nam đã nhận diện khoảng trống này trong chiến lược AI mới. Chính phủ xác định ba nền tảng gồm nhân lực, dữ liệu và hạ tầng AI, đồng thời đặt mục tiêu hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp có khả năng nghiên cứu, phát triển và thương mại hóa sản phẩm AI.
Bán dẫn trở thành điểm giao giữa AI và sản xuất
AI càng phát triển, nhu cầu về chip càng lớn. Vì vậy, bán dẫn không còn chỉ là một ngành công nghiệp điện tử mà trở thành hạ tầng nền tảng cho AI, ô tô thông minh, robot, viễn thông và thiết bị công nghiệp.
Kế hoạch năm 2026 của Việt Nam đặt mục tiêu doanh thu ngành bán dẫn vượt 23 tỷ USD, hình thành ít nhất 75 doanh nghiệp thiết kế chip và đưa một nhà máy đóng gói, kiểm thử sản phẩm chip của Việt Nam vào hoạt động. Chính phủ cũng muốn phát triển ít nhất hai sản phẩm bán dẫn chuyên dụng trong một số lĩnh vực.
Mục tiêu này cho thấy Việt Nam không chỉ muốn tiếp nhận dây chuyền sản xuất từ bên ngoài mà còn muốn tiến lên các khâu thiết kế, thử nghiệm và phát triển sản phẩm có hàm lượng công nghệ cao hơn.
Việt Nam có thể hưởng lợi từ sự phân tán chuỗi cung ứng
Khi doanh nghiệp toàn cầu tìm cách giảm mức độ phụ thuộc vào một địa điểm sản xuất duy nhất, Việt Nam có thể hưởng lợi nhờ vị trí gần các trung tâm công nghiệp châu Á, nền sản xuất điện tử sẵn có và khả năng kết nối với nhiều thị trường xuất khẩu.
Việc chuỗi cung ứng được phân tán có thể kéo theo đầu tư mới vào đóng gói chip, thiết bị điện tử, trung tâm dữ liệu và các dịch vụ công nghệ liên quan.
Tuy nhiên, phần lợi ích mà Việt Nam giữ lại sẽ phụ thuộc vào vị trí mà doanh nghiệp trong nước đảm nhận trong chuỗi này. Nếu phần lớn công nghệ cốt lõi, máy móc và chip vẫn được nhập khẩu, Việt Nam có thể tăng quy mô sản xuất nhưng chưa chắc tăng tương ứng năng lực công nghệ.
AI tạo cơ hội nhưng cũng làm tăng phụ thuộc vào chip và điện toán
Một nền kinh tế muốn phát triển AI ở quy mô lớn cần lượng năng lực tính toán rất lớn.
Điều đó đồng nghĩa Việt Nam sẽ cần thêm GPU, chip chuyên dụng, trung tâm dữ liệu, điện toán đám mây và hạ tầng mạng. Nếu phần lớn những thành phần này đến từ nước ngoài, quá trình phát triển AI có thể đồng thời làm tăng mức độ phụ thuộc công nghệ.
Chính phủ đã đưa chip chuyên dụng, mô hình ngôn ngữ lớn tiếng Việt, nền tảng điện toán đám mây, robot công nghiệp và các hệ thống sản xuất thông minh vào danh mục sản phẩm công nghệ chiến lược năm 2026.
Điều này cho thấy mục tiêu không chỉ là sử dụng AI mà còn phải từng bước làm chủ một số thành phần quan trọng của hệ sinh thái.
Nguồn nhân lực có thể trở thành điểm nghẽn lớn hơn vốn đầu tư
Việt Nam có thể thu hút vốn nhanh hơn tốc độ đào tạo kỹ sư.
Một nhà máy có thể được xây dựng trong vài năm, nhưng việc hình thành đội ngũ thiết kế chip, chuyên gia AI, kỹ sư dữ liệu và nhà nghiên cứu cần thời gian dài hơn. Vì vậy, cuộc cạnh tranh công nghệ quốc tế không chỉ là cuộc đua giành dự án FDI mà còn là cuộc đua về nhân lực.
Kế hoạch 2026 của ngành bán dẫn nhấn mạnh việc liên kết viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và đối tác quốc tế, trong khi chiến lược AI mới đặt nhân lực AI và kỹ năng AI toàn dân là một trong chín trụ cột chính.
Nếu tốc độ phát triển nhân lực không theo kịp đầu tư, Việt Nam có thể phải nhập khẩu chuyên gia hoặc tiếp tục đảm nhận các khâu có giá trị thấp hơn.
Cơ hội không chỉ đến từ Mỹ và Trung Quốc
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ ngày càng mạnh, Việt Nam không nhất thiết phải lựa chọn một bên.
Hợp tác với Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu và các đối tác khác có thể giúp đa dạng hóa nguồn công nghệ, vốn và đào tạo. Tháng 7/2026, Việt Nam và Nhật Bản đã triển khai năm nhiệm vụ nghiên cứu chung về bán dẫn, đánh dấu bước chuyển từ kết nối hợp tác sang các dự án nghiên cứu cụ thể.
Cách tiếp cận đa đối tác có thể giúp Việt Nam giảm phụ thuộc vào một nguồn công nghệ duy nhất, đồng thời tiếp cận nhiều tiêu chuẩn, thị trường và hệ sinh thái nghiên cứu khác nhau.
Quản trị AI cũng trở thành một yếu tố cạnh tranh
AI không chỉ tạo ra cơ hội kinh tế mà còn kéo theo vấn đề về an toàn, dữ liệu và trách nhiệm pháp lý.
Tháng 7/2026, Việt Nam ban hành danh mục hệ thống AI có rủi ro cao, bao gồm các lĩnh vực như y tế, giáo dục, ngân hàng, giao thông và tố tụng. Quy định yêu cầu bảo đảm khả năng giám sát của con người và trách nhiệm của tổ chức vận hành.
Điều này cho thấy Việt Nam đang cố gắng xây dựng song song hai năng lực: phát triển AI nhanh hơn nhưng đồng thời tạo khung quản trị để kiểm soát rủi ro.
Trong dài hạn, một môi trường pháp lý rõ ràng có thể trở thành lợi thế khi các doanh nghiệp quốc tế cân nhắc nơi đặt trung tâm AI và dữ liệu.
Từ địa điểm sản xuất sang đối tác công nghệ
Thách thức lớn nhất đối với Việt Nam là không để làn sóng AI và bán dẫn mới lặp lại mô hình của giai đoạn điện tử trước đây, khi quy mô xuất khẩu tăng rất nhanh nhưng phần lớn giá trị cốt lõi vẫn nằm ngoài nền kinh tế.
Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030 hình thành ít nhất 10 doanh nghiệp công nghệ chiến lược quy mô lớn trong nước, đồng thời hướng tới khả năng làm chủ tối thiểu 70% công nghệ chiến lược trong danh mục được lựa chọn.
Đây là mục tiêu tham vọng, nhưng nó cho thấy hướng đi đã thay đổi: Việt Nam muốn trở thành đối tác công nghệ chứ không chỉ là địa điểm đặt nhà máy.
Cạnh tranh Mỹ – Trung vừa mở cửa, vừa nâng ngưỡng gia nhập
Sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc có thể mở ra thêm dòng vốn, dự án và nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng cho Việt Nam.
Nhưng cùng lúc, tiêu chuẩn để tham gia vào chuỗi giá trị công nghệ cũng cao hơn trước. Doanh nghiệp cần nhân lực tốt hơn, hạ tầng tính toán lớn hơn, quản trị dữ liệu chặt chẽ hơn và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn công nghệ quốc tế.
Vì vậy, cơ hội của Việt Nam không tự động xuất hiện chỉ vì chuỗi cung ứng đang dịch chuyển. Nó phụ thuộc vào việc quốc gia này có đủ khả năng chuyển dòng vốn mới thành công nghệ, doanh nghiệp và năng lực nghiên cứu trong nước hay không.
Cơ hội lớn nhất không phải là có thêm một nhà máy
Trong cuộc cạnh tranh AI và bán dẫn toàn cầu, việc thu hút thêm một dự án lớn vẫn quan trọng, nhưng đó mới chỉ là bước đầu.
Giá trị dài hạn nằm ở việc Việt Nam có thể đào tạo được bao nhiêu kỹ sư, phát triển được bao nhiêu doanh nghiệp công nghệ, thiết kế được bao nhiêu sản phẩm chip và xây dựng được bao nhiêu nền tảng AI dựa trên dữ liệu của chính mình.
Nếu làm được điều đó, căng thẳng công nghệ giữa các nền kinh tế lớn có thể trở thành cơ hội để Việt Nam nâng vị trí trong chuỗi giá trị.
Nếu không, Việt Nam có thể chỉ chuyển từ phụ thuộc vào dây chuyền sản xuất sang phụ thuộc vào chip, nền tảng và năng lực tính toán của bên ngoài.