Trong tám tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 770,14 tỷ USD, mức cao nhất từng ghi nhận trong tám tháng đầu năm. Xuất khẩu đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4%, trong khi nhập khẩu đạt 395,3 tỷ USD, tăng tới 35,3%, khiến cán cân thương mại chuyển sang nhập siêu 20,46 tỷ USD.
Sự thay đổi này đáng chú ý bởi cùng kỳ năm 2025 Việt Nam vẫn xuất siêu 14,02 tỷ USD. Chỉ trong một năm, cán cân thương mại đã dịch chuyển hơn 34 tỷ USD theo hướng bất lợi.
Tuy nhiên, con số nhập siêu tự nó chưa đủ để kết luận nền kinh tế đang suy yếu. Câu hỏi quan trọng hơn là Việt Nam đang nhập khẩu những gì, khu vực nào tạo ra thâm hụt và lượng hàng nhập khẩu đó sẽ được sử dụng như thế nào trong những tháng tiếp theo.
Nhập khẩu tăng nhanh hơn xuất khẩu
Điểm đầu tiên cần nhìn vào là tốc độ tăng.
Trong tám tháng, xuất khẩu tăng 22,4%, một mức rất cao nếu xét trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn nhiều biến động. Nhưng nhập khẩu tăng tới 35,3%, nhanh hơn đáng kể so với xuất khẩu, khiến cán cân thương mại chuyển từ thặng dư sang thâm hụt.
Riêng tháng 8, xuất khẩu đạt 54,79 tỷ USD và nhập khẩu 54,91 tỷ USD, khiến mức nhập siêu trong tháng chỉ còn khoảng 120 triệu USD. Điều này cho thấy phần lớn thâm hụt đã hình thành từ những tháng trước chứ không phải tiếp tục mở rộng mạnh trong tháng 8.
Dữ liệu bảy tháng cũng cho thấy nhập siêu khi đó đã ở mức 20,52 tỷ USD, nghĩa là cán cân thương mại gần như không xấu thêm trong tháng 8.
94,1% hàng nhập khẩu là tư liệu sản xuất
Đây là dữ liệu quan trọng nhất để hiểu bản chất của thâm hụt thương mại năm nay.
Trong 395,3 tỷ USD hàng nhập khẩu tám tháng, nhóm tư liệu sản xuất đạt 372,04 tỷ USD, tương đương 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu.
Điều đó có nghĩa phần lớn hàng nhập vào Việt Nam không phải là hàng tiêu dùng cuối cùng, mà là máy móc, nguyên liệu, linh kiện và đầu vào phục vụ hoạt động sản xuất.
Khi doanh nghiệp mở rộng nhà máy hoặc nhận thêm đơn hàng xuất khẩu, nhu cầu nhập khẩu thiết bị, chip, linh kiện điện tử, nguyên liệu hóa chất và máy móc thường tăng trước khi sản phẩm cuối cùng được xuất khẩu.
Vì vậy, trong một số giai đoạn, nhập siêu có thể phản ánh quá trình mở rộng năng lực sản xuất hơn là sự suy yếu của nền kinh tế.
Điện tử và máy tính là nhóm tạo thâm hụt lớn nhất
Cơ cấu mặt hàng nhập siêu cũng cho thấy rõ đặc điểm này.
Theo Cục Thống kê, nhóm điện tử, máy tính và linh kiện ghi nhận mức nhập siêu khoảng 60,6 tỷ USD trong tám tháng đầu năm. Ngoài ra, một số nhóm khác có thâm hụt đáng kể gồm xăng dầu 7,4 tỷ USD, nguyên liệu nhựa 6,7 tỷ USD, than 6,2 tỷ USD và dầu thô 5,3 tỷ USD.
Những nhóm hàng này chủ yếu liên quan đến năng lượng và đầu vào sản xuất.
Đặc biệt, mức nhập siêu lớn của điện tử, máy tính và linh kiện phản ánh một đặc điểm quen thuộc của nền công nghiệp Việt Nam: quốc gia này xuất khẩu lượng lớn điện thoại, máy tính và thiết bị điện tử, nhưng vẫn phải nhập rất nhiều chip, linh kiện, thiết bị và vật liệu trung gian để phục vụ khâu sản xuất cuối cùng.
FDI vẫn xuất siêu, khu vực trong nước nhập siêu lớn
Nếu tách theo khu vực kinh tế, bức tranh còn rõ hơn.
Trong tám tháng, khu vực FDI xuất khẩu 300,37 tỷ USD và nhập khẩu 290,23 tỷ USD, qua đó vẫn xuất siêu 10,14 tỷ USD. Ngược lại, khu vực kinh tế trong nước chỉ xuất khẩu 74,47 tỷ USD nhưng nhập khẩu 105,07 tỷ USD, tạo ra mức nhập siêu 30,6 tỷ USD.
Điều này cho thấy phần lớn thâm hụt thương mại hiện nay nằm ở khu vực doanh nghiệp trong nước chứ không phải khu vực FDI.
Đây là vấn đề quan trọng bởi nó phản ánh khoảng cách về năng lực xuất khẩu, quy mô sản xuất và khả năng tham gia vào chuỗi giá trị giữa hai khu vực.
Xuất khẩu phụ thuộc mạnh vào khu vực FDI
Trong tổng kim ngạch xuất khẩu 374,84 tỷ USD, khu vực FDI chiếm tới 300,37 tỷ USD, tương đương 80,1%, trong khi khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9%.
Con số này cho thấy sức mạnh xuất khẩu của Việt Nam vẫn gắn chặt với các tập đoàn nước ngoài.
Đồng thời, nó cũng giải thích vì sao việc nhập khẩu máy móc, linh kiện và nguyên vật liệu tăng mạnh có thể song hành với xuất khẩu cao. Nhiều doanh nghiệp FDI hoạt động theo mô hình nhập đầu vào, sản xuất hoặc lắp ráp tại Việt Nam rồi xuất khẩu sản phẩm hoàn chỉnh.
Vấn đề dài hạn vì vậy không chỉ là đưa cán cân thương mại trở lại thặng dư, mà còn là làm sao để doanh nghiệp trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng đó.
Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất, Trung Quốc là nguồn nhập khẩu lớn nhất
Cấu trúc thị trường cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của thương mại Việt Nam.
Trong tám tháng đầu năm, Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất với kim ngạch 122 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với 161,9 tỷ USD.
Mô hình này phản ánh vai trò trung gian ngày càng lớn của Việt Nam trong chuỗi sản xuất khu vực: nhập nhiều máy móc, linh kiện và nguyên liệu từ châu Á, đặc biệt từ Trung Quốc, sau đó sản xuất và xuất khẩu sang Mỹ cùng các thị trường phát triển khác.
Đây vừa là lợi thế vừa là điểm dễ tổn thương.
Nếu chuỗi cung ứng vận hành ổn định, Việt Nam có thể tận dụng vị trí sản xuất trung gian để mở rộng xuất khẩu. Nhưng khi chi phí đầu vào, tỷ giá hoặc chính sách thương mại giữa các nền kinh tế lớn thay đổi, mô hình này cũng có thể chịu áp lực nhanh chóng.
Nhập siêu có thể là “chi phí” của đầu tư, nhưng không phải lúc nào cũng tích cực
Không phải mọi thâm hụt thương mại đều giống nhau.
Nếu nhập khẩu tăng vì doanh nghiệp mua thêm máy móc, thiết bị và nguyên liệu để mở rộng sản xuất, nhập siêu có thể tạo ra năng lực xuất khẩu lớn hơn trong tương lai.
Ngược lại, nếu nhập khẩu tăng nhưng không chuyển hóa thành sản lượng, năng suất hoặc xuất khẩu, thâm hụt sẽ tạo áp lực lên ngoại tệ và tỷ giá mà không tạo ra giá trị tương ứng.
Cục Thống kê cũng cảnh báo rằng việc nhập siêu kéo dài có thể làm tăng áp lực lên thị trường ngoại hối và tỷ giá. Tính đến tháng 8, Việt Nam đã trải qua chín tháng liên tiếp nhập siêu kể từ tháng 12/2025.
Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc nhập siêu tồn tại hay không, mà ở chất lượng của dòng nhập khẩu và khả năng chuyển hóa nó thành năng lực sản xuất.
Thâm hụt thương mại còn phản ánh điểm yếu của công nghiệp hỗ trợ
Việc Việt Nam phải nhập khẩu lượng lớn linh kiện điện tử, nguyên liệu nhựa, hóa chất, thiết bị và năng lượng cũng cho thấy công nghiệp hỗ trợ trong nước vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của ngành sản xuất.
Nếu doanh nghiệp Việt Nam có thể cung cấp nhiều linh kiện và nguyên liệu hơn, nhu cầu nhập khẩu sẽ giảm trong khi giá trị gia tăng nội địa tăng.
Do đó, thâm hụt thương mại năm 2026 có mối liên hệ trực tiếp với bài toán mà Việt Nam đang cố giải quyết trong chiến lược công nghiệp mới: nâng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển nhà cung ứng trong nước và giảm sự phụ thuộc vào đầu vào nhập khẩu.
Nói cách khác, cán cân thương mại không chỉ là vấn đề xuất khẩu và nhập khẩu, mà còn phản ánh độ sâu của nền công nghiệp.
20,46 tỷ USD chưa đủ để gọi là một cuộc khủng hoảng
Xét riêng quy mô, mức nhập siêu 20,46 tỷ USD là đáng chú ý, đặc biệt khi so với mức xuất siêu 14,02 tỷ USD của cùng kỳ năm trước.
Nhưng xuất khẩu vẫn tăng trên 22%, tổng kim ngạch thương mại lập mức cao kỷ lục và phần lớn hàng nhập khẩu là đầu vào sản xuất. Những yếu tố này cho thấy chưa thể nhìn con số thâm hụt như một tín hiệu suy giảm đơn thuần.
Điều cần theo dõi là liệu máy móc, linh kiện và nguyên liệu nhập khẩu trong năm nay có chuyển thành năng lực sản xuất và kim ngạch xuất khẩu mới trong các quý sau hay không.
Nếu câu trả lời là có, một phần thâm hụt hiện tại có thể được xem như chi phí của chu kỳ đầu tư và mở rộng sản xuất.
Từ câu hỏi “nhập siêu bao nhiêu” sang “nhập để làm gì”
Cán cân thương mại luôn là một chỉ báo quan trọng, nhưng bản thân con số thặng dư hay thâm hụt không thể giải thích toàn bộ sức khỏe của nền kinh tế.
Với Việt Nam năm 2026, điều quan trọng hơn là cấu trúc phía sau con số 20,46 tỷ USD.
Khi 94,1% nhập khẩu là tư liệu sản xuất, xuất khẩu vẫn tăng mạnh và khu vực FDI tiếp tục xuất siêu, thâm hụt hiện tại mang một phần đặc điểm của nền kinh tế đang mở rộng công suất.
Tuy nhiên, mức nhập siêu lớn của khu vực doanh nghiệp trong nước và sự phụ thuộc vào linh kiện, nguyên liệu nhập khẩu cũng cho thấy những điểm yếu cấu trúc chưa được giải quyết.
Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất không phải Việt Nam đang nhập siêu bao nhiêu, mà là những hàng hóa nhập khẩu hôm nay có tạo ra nhiều giá trị, công nghệ và năng lực xuất khẩu hơn cho ngày mai hay không.