Văn phòng Sáng chế Nhật Bản (JPO) ngày 27/7 đã công bố “JPO AI Vision” – bản định hướng mở rộng ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh trong thẩm định sáng chế, nhãn hiệu và các dịch vụ hành chính. Trọng tâm của kế hoạch là tăng tốc và nâng chất lượng xử lý hồ sơ nhưng vẫn giữ nguyên nguyên tắc: con người kiểm chứng và đưa ra quyết định cuối cùng, đồng thời củng cố tính minh bạch và trách nhiệm giải trình.
JPO là cơ quan quản lý quyền sở hữu công nghiệp của Nhật Bản, tương đương cơ quan cấp bằng độc quyền sáng chế và đăng ký nhãn hiệu. Tầm nhìn mới đặt ra ba mục tiêu: cung cấp dịch vụ nhanh và chất lượng cao; sử dụng AI một cách có trách nhiệm; và xây dựng nền tảng hệ sinh thái cho AI. Năm trụ cột thực thi gồm thúc đẩy ứng dụng AI, bảo đảm “AI lấy con người làm trung tâm”, quản lý rủi ro phù hợp, hợp tác với các bên liên quan và thiết lập tổ chức chuyên trách về AI.
Nhật Bản từng sớm điện tử hóa thủ tục nộp đơn từ năm 1990 và từ 2017 đã thí điểm AI trong phân loại, tra cứu và xử lý văn bản. Lần này, JPO mở rộng quy mô từ các dự án thử nghiệm sang nguyên tắc vận hành toàn cơ quan, coi AI tạo sinh là đòn bẩy mới cho hiệu quả thẩm định nhưng đồng thời nhận diện rủi ro lớn nhất là rò rỉ bí mật và thông tin sai lệch do AI tạo ra.
Theo JPO, AI có thể hỗ trợ phân tích đặc trưng kỹ thuật của đơn, ưu tiên hóa tài liệu liên quan để rút ngắn thời gian tra cứu và tăng tính nhất quán trong đánh giá tính mới, trình độ sáng tạo. Với nhãn hiệu, AI có thể so khớp hình ảnh, phân loại hàng hóa/dịch vụ và tìm kiếm dấu hiệu tương tự. AI cũng sẽ hỗ trợ dịch thuật đơn quốc tế, phân loại quốc tế, trả lời tư vấn và tóm tắt văn bản.
Dù vậy, JPO khẳng định kết quả AI chỉ mang tính hỗ trợ; cán bộ thẩm định phải kiểm chứng độ chính xác và chịu trách nhiệm về quyết định cấp hay từ chối quyền. Cơ quan này sẽ công bố ở mức cần thiết các khâu sử dụng AI và nhận trách nhiệm giải trình đối với dịch vụ dựa trên AI, nhằm bảo toàn tính tin cậy của thủ tục và quyền yêu cầu giải thích của người nộp đơn.
Bảo mật là trụ cột thứ hai. JPO sẽ thiết kế kiểm soát ngay từ đầu để ngăn dữ liệu mật của đơn chưa công bố bị dùng cho mục đích huấn luyện hay bị truy cập trái phép, ưu tiên mô hình đóng và hệ thống nội bộ, quản lý chặt quyền truy cập, tách biệt dữ liệu và lưu vết truy cập. Các tiêu chí cụ thể về việc dùng dịch vụ AI công khai, phân hạng bí mật, danh mục thông tin cấm nhập và quy trình báo cáo sự cố sẽ được làm rõ trong hướng dẫn tiếp theo.
Về quản trị, JPO sẽ lập bộ phận chuyên trách AI và chỉ định người chịu trách nhiệm, thống nhất các khâu thẩm định rủi ro, quản trị dữ liệu, hợp đồng, đào tạo và đánh giá hiệu quả; đồng thời tham vấn định kỳ chuyên gia pháp lý, đạo đức, an ninh và thủ tục hành chính. Cơ quan này cũng sẽ phối hợp với các cơ quan sở hữu trí tuệ nước ngoài để chia sẻ thực tiễn, tiến tới các chuẩn mực chung về dịch thuật, tra cứu, phân loại và hỗ trợ thẩm định.
Với doanh nghiệp Việt Nam nộp đơn tại Nhật Bản hoặc theo dõi đối thủ trên thị trường này, kế hoạch của JPO đồng nghĩa yêu cầu chuẩn bị hồ sơ sẽ khắt khe hơn: AI có thể phát hiện tài liệu gần gũi mà con người dễ bỏ sót, đòi hỏi khảo cứu trạng thái kỹ thuật và soạn thảo bản mô tả kỹ lưỡng hơn. Mặt khác, thời gian xử lý có thể rút ngắn. Doanh nghiệp nên theo dõi các hướng dẫn chi tiết sắp ban hành về mức độ minh bạch và thủ tục kiểm tra, phản biện khi kết quả thẩm định dựa trên AI.