Nhật Bản đang thúc đẩy mạnh việc chính quyền địa phương mua sản phẩm, dịch vụ của startup thông qua cơ chế “hợp đồng theo khoản 4” (4-ho) trong hệ thống pháp luật về tự trị địa phương. Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp (METI) cùng Bộ Nội vụ và Truyền thông (MIC) cho biết đã gửi thông báo hướng dẫn áp dụng tới toàn bộ địa phương ngày 4/8 và cập nhật một số tài liệu liên quan ngày 6/8.
Tại Nhật Bản, nguyên tắc chung là cơ quan địa phương thực hiện đấu thầu cạnh tranh rộng rãi. Tuy nhiên, Nghị định thi hành Luật Tự trị địa phương cho phép sử dụng hợp đồng đàm phán trực tiếp trong những trường hợp nhất định; trong đó, điểm 4 của khoản 1 điều 167-2 cho phép mua sắm sản phẩm, dịch vụ mới nhằm khai phá lĩnh vực kinh doanh mới – một lối vào phù hợp cho startup còn ít thành tích giao hàng.
Theo quy trình trước đây, để mua một sản phẩm/dịch vụ mới của startup theo “khoản 4”, địa phương phải nhận kế hoạch khai phá lĩnh vực kinh doanh từ doanh nghiệp, lấy ý kiến ít nhất hai chuyên gia có học thuật hoặc kinh nghiệm và tiến hành thủ tục công nhận đối tượng mua sắm. Nếu sản phẩm đó đã được một địa phương khác công nhận, có thể bỏ qua bước xin ý kiến chuyên gia lần nữa.
Điểm đáng chú ý trong thông báo mới là việc kết nối thủ tục mua sắm địa phương với chương trình J-Startup do METI vận hành nhằm lựa chọn và hỗ trợ các startup có tiềm năng tăng trưởng, đổi mới. Vì doanh nghiệp J-Startup đã trải qua đánh giá của từ hai chuyên gia trong quá trình tuyển chọn, METI coi đây tương đương với bước công nhận sản phẩm/dịch vụ theo “khoản 4”, cho phép địa phương mua sắm mà không cần tổ chức lấy ý kiến chuyên gia bổ sung.
Việc đơn giản hóa này được kỳ vọng giảm đáng kể gánh nặng hành chính cho cả hai phía: chính quyền không phải tự thẩm định từ đầu các giải pháp chưa có tiền lệ, còn startup không phải lặp lại quy trình đánh giá ở từng tỉnh, thành. Mục tiêu là biến mua sắm công thành kênh tạo thị trường ban đầu và nơi thử nghiệm công nghệ trong các lĩnh vực như AI, robot, số hóa hành chính, tiết kiệm năng lượng, y tế – chăm sóc và quản lý thiên tai.
Hướng đi trên cũng được nêu trong “Chiến lược tăng trưởng của Nhật Bản” do Nội các thông qua ngày 21/7. Theo đó, chính phủ sẽ khảo sát định kỳ hằng năm mức độ áp dụng “khoản 4” tại các địa phương, đưa ra tư vấn – hỗ trợ và lan tỏa các điển hình tốt. MIC đã lập sổ tay tổng hợp những trường hợp tiêu biểu, gửi tới toàn bộ chính quyền địa phương và công bố trên trang web.
Bối cảnh của động thái này là thực tế thị trường mua sắm công thường ưu tiên doanh nghiệp có tài chính vững và hồ sơ giao hàng phong phú, tạo rào cản cho startup. Dù đã có căn cứ pháp lý, mức độ thành công vẫn phụ thuộc vào sự chủ động của cán bộ phụ trách ở địa phương, trong bối cảnh tâm lý e ngại thanh tra hay tranh cãi về ưu ái có thể khiến ký kết trở nên thận trọng.
Việc gắn “chỉ định/đàm phán trực tiếp” với chính sách hỗ trợ startup cho thấy sự dịch chuyển trọng tâm từ hỗ trợ vốn sang tạo nhu cầu. Kết quả thực chất sẽ được đo bằng quy mô mua sắm của địa phương và số doanh nghiệp tham gia tăng lên đến đâu trong thời gian tới.