Tám tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 122 tỷ USD sang Mỹ trong khi nhập khẩu 161,9 tỷ USD từ Trung Quốc
Cấu trúc “nhập từ châu Á, sản xuất tại Việt Nam, xuất sang Mỹ” tạo lợi thế lớn nhưng cũng khiến nền kinh tế nhạy cảm hơn với cạnh tranh thương mại giữa các cường quốc
Trong tám tháng đầu năm 2026, Mỹ tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch 122 tỷ USD, trong khi Trung Quốc là thị trường nhập khẩu lớn nhất với 161,9 tỷ USD. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam trong cùng thời gian đạt 770,14 tỷ USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ năm trước.
Hai con số này phản ánh một đặc điểm quan trọng của nền kinh tế Việt Nam: nhiều nguyên liệu, linh kiện, máy móc và thiết bị được nhập khẩu từ Trung Quốc và các nền kinh tế châu Á, sau đó được đưa vào sản xuất tại Việt Nam trước khi sản phẩm cuối cùng được xuất khẩu sang Mỹ và các thị trường phát triển.
Cấu trúc đó đã giúp Việt Nam trở thành một mắt xích ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Tuy nhiên, khi cạnh tranh thương mại và công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc gia tăng, vị trí nằm giữa hai thị trường lớn cũng tạo ra những rủi ro mới.
Mỹ đã trở thành đầu ra lớn nhất của hàng hóa Việt Nam
Trong tám tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt 374,84 tỷ USD, tăng 22,4% so với cùng kỳ. Riêng thị trường Mỹ chiếm 122 tỷ USD, tương đương gần một phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu.
Quy mô này cho thấy Mỹ không chỉ là một thị trường quan trọng mà đã trở thành đầu ra có ảnh hưởng lớn đến nhiều ngành sản xuất của Việt Nam, từ điện tử, máy móc, đồ gỗ đến dệt may và các sản phẩm tiêu dùng.
Khi nhu cầu tại Mỹ tăng, nhiều ngành xuất khẩu của Việt Nam có thể được hưởng lợi trực tiếp. Ngược lại, bất kỳ thay đổi lớn nào về thuế quan, tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc chính sách thương mại của Mỹ cũng có thể tác động nhanh đến hoạt động sản xuất trong nước.
Trung Quốc giữ vai trò khác: nguồn cung cho sản xuất
Trong khi Mỹ chủ yếu là thị trường đầu ra, Trung Quốc lại giữ vai trò rất khác trong nền kinh tế Việt Nam.
Tám tháng đầu năm, Việt Nam nhập khẩu 161,9 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc, cao hơn đáng kể so với kim ngạch nhập khẩu từ bất kỳ thị trường nào khác.
Phần lớn hàng nhập khẩu của Việt Nam nói chung là tư liệu sản xuất. Trong tám tháng, nhóm này đạt 372,04 tỷ USD và chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu.
Điều đó cho thấy nhập khẩu từ Trung Quốc không thể chỉ được nhìn như hàng tiêu dùng cạnh tranh với sản phẩm trong nước. Một phần lớn là máy móc, linh kiện, nguyên liệu và đầu vào cần thiết cho chính các ngành sản xuất xuất khẩu của Việt Nam.
Một mô hình thương mại ba bước đang hình thành
Nếu nhìn ở cấp độ chuỗi cung ứng, một mô hình khá rõ đang xuất hiện.
Đầu tiên, linh kiện, máy móc và nguyên liệu được nhập vào Việt Nam, trong đó Trung Quốc là nguồn cung lớn nhất. Sau đó, các nhà máy tại Việt Nam thực hiện những công đoạn từ gia công, lắp ráp đến sản xuất hoàn chỉnh. Cuối cùng, một phần lớn sản phẩm được xuất sang Mỹ.
Cấu trúc này giúp Việt Nam tận dụng vị trí địa lý, lực lượng lao động, mạng lưới FTA và năng lực sản xuất đã hình thành trong nhiều năm.
Nhưng nó cũng có nghĩa tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam phụ thuộc đồng thời vào khả năng tiếp cận đầu vào từ châu Á và nhu cầu tiêu dùng từ Mỹ.
Vai trò của khu vực FDI rất lớn
Đặc điểm này càng rõ khi nhìn vào cơ cấu xuất khẩu.
Trong tám tháng năm 2026, khu vực FDI xuất khẩu 300,37 tỷ USD, chiếm 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Trong khi đó, khu vực kinh tế trong nước chỉ chiếm 19,9%.
Điều này cho thấy một phần lớn thương mại của Việt Nam thực chất nằm trong mạng lưới sản xuất xuyên biên giới do các tập đoàn đa quốc gia tổ chức.
Một tập đoàn có thể nhập linh kiện từ Trung Quốc, Hàn Quốc hoặc Nhật Bản, sản xuất tại Việt Nam rồi xuất sang Mỹ. Vì vậy, cán cân thương mại theo từng quốc gia không phản ánh đầy đủ toàn bộ giá trị được tạo ra ở đâu.
Việt Nam hưởng lợi từ dịch chuyển chuỗi cung ứng
Trong nhiều năm qua, các doanh nghiệp quốc tế đã tìm cách đa dạng hóa địa điểm sản xuất để giảm mức độ phụ thuộc vào một thị trường duy nhất.
Việt Nam trở thành một trong những địa điểm hưởng lợi nhờ vị trí gần Trung Quốc, cơ sở sản xuất điện tử sẵn có và khả năng xuất khẩu sang nhiều thị trường thông qua các hiệp định thương mại.
Điểm mạnh của Việt Nam nằm ở việc có thể kết nối nhanh với mạng lưới nhà cung ứng châu Á trong khi vẫn tiếp cận các thị trường tiêu dùng lớn.
Đây là một lợi thế mà không phải nền kinh tế mới nổi nào cũng có.
Nhưng khoảng cách giữa “Made in Vietnam” và giá trị Việt Nam tạo ra vẫn tồn tại
Một sản phẩm được xuất khẩu từ Việt Nam không đồng nghĩa toàn bộ giá trị của sản phẩm đó được tạo ra tại Việt Nam.
Nếu phần lớn chip, linh kiện, vật liệu và máy móc được nhập khẩu, giá trị gia tăng giữ lại trong nền kinh tế có thể thấp hơn đáng kể so với giá trị xuất khẩu cuối cùng.
Đây là lý do tỷ lệ nội địa hóa và năng lực của doanh nghiệp cung ứng trong nước ngày càng trở thành vấn đề quan trọng.
Việt Nam có thể tiếp tục tăng xuất khẩu sang Mỹ, nhưng để mô hình đó tạo ra giá trị dài hạn hơn, tỷ trọng linh kiện và dịch vụ do doanh nghiệp Việt Nam cung cấp cũng cần tăng.
Cạnh tranh Mỹ – Trung làm mô hình này nhạy cảm hơn
Khi quan hệ thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc ổn định, Việt Nam có thể tận dụng vị trí trung gian khá thuận lợi.
Nhưng khi hai nền kinh tế lớn tăng cường các biện pháp kiểm soát thương mại, công nghệ hoặc đầu tư, những doanh nghiệp hoạt động trong chuỗi cung ứng xuyên biên giới phải đối mặt với nhiều yêu cầu hơn về xuất xứ hàng hóa, nội dung sản xuất trong nước và minh bạch chuỗi cung ứng.
Đối với Việt Nam, đây là một vấn đề đặc biệt quan trọng bởi quy mô nhập khẩu đầu vào từ Trung Quốc rất lớn trong khi Mỹ lại là thị trường xuất khẩu lớn nhất.
Nếu giá trị gia tăng tại Việt Nam không đủ rõ, doanh nghiệp có thể đối mặt với những câu hỏi ngày càng chi tiết về nơi thực sự tạo ra sản phẩm.
Rủi ro không chỉ nằm ở thuế quan
Cạnh tranh thương mại hiện nay không còn giới hạn ở thuế nhập khẩu.
Các tiêu chuẩn về công nghệ, dữ liệu, an ninh chuỗi cung ứng, môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc ngày càng có ảnh hưởng lớn đến khả năng tiếp cận thị trường.
Điều này đặc biệt quan trọng với những ngành như điện tử, bán dẫn, năng lượng và thiết bị công nghệ cao, nơi nguồn gốc linh kiện và công nghệ có thể trở thành một phần của chính sách thương mại.
Vì vậy, doanh nghiệp Việt Nam không chỉ cần sản xuất với chi phí cạnh tranh mà còn phải chứng minh được tính minh bạch của chuỗi cung ứng.
Thâm hụt thương mại năm 2026 cho thấy sự phụ thuộc vào đầu vào
Tám tháng đầu năm 2026, Việt Nam nhập siêu 20,46 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm trước xuất siêu 14,02 tỷ USD. Nhập khẩu tăng 35,3%, nhanh hơn đáng kể mức tăng 22,4% của xuất khẩu.
Một phần nguyên nhân đến từ việc các doanh nghiệp tăng nhập khẩu máy móc, linh kiện và nguyên liệu phục vụ sản xuất.
Do đó, mức nhập siêu hiện tại vừa phản ánh quá trình mở rộng công suất, vừa cho thấy nền công nghiệp vẫn phụ thuộc nhiều vào nguồn cung bên ngoài.
Nếu Việt Nam muốn giảm rủi ro từ cạnh tranh giữa các cường quốc, việc phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước sẽ trở nên ngày càng quan trọng.
Vị trí giữa Mỹ và Trung Quốc vừa là lợi thế vừa là áp lực
Không nhiều nền kinh tế vừa có khả năng kết nối sâu với hệ thống sản xuất của Trung Quốc, vừa có khả năng xuất khẩu quy mô lớn sang Mỹ như Việt Nam.
Điều này tạo cho Việt Nam một vị trí đặc biệt trong thương mại toàn cầu.
Tuy nhiên, vị trí đó không đồng nghĩa Việt Nam có thể duy trì mãi vai trò trung gian mà không nâng năng lực nội địa. Khi cạnh tranh giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gắn với công nghệ, nguồn gốc sản phẩm và an ninh chuỗi cung ứng, một nền kinh tế chỉ dựa vào lắp ráp sẽ chịu nhiều áp lực hơn.
Mục tiêu dài hạn là giảm tính “trung gian” của nền kinh tế
Trong ngắn hạn, mô hình nhập đầu vào từ châu Á và xuất hàng hoàn chỉnh sang Mỹ vẫn có thể tiếp tục tạo tăng trưởng.
Nhưng về dài hạn, Việt Nam sẽ cần tăng tỷ lệ giá trị do doanh nghiệp trong nước tạo ra, từ linh kiện, vật liệu và thiết bị đến thiết kế, phần mềm và dịch vụ kỹ thuật.
Khi đó, quan hệ thương mại với Trung Quốc và Mỹ sẽ bớt mang tính phụ thuộc theo hai chiều khác nhau.
Việt Nam vẫn có thể nhập khẩu lớn từ Trung Quốc và xuất khẩu lớn sang Mỹ, nhưng phần giá trị được giữ lại trong nước sẽ cao hơn.
Câu hỏi không phải Việt Nam đứng về phía nào
Việc Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất và Trung Quốc là nguồn nhập khẩu lớn nhất thường dễ dẫn đến cách nhìn rằng Việt Nam đang phải lựa chọn giữa hai nền kinh tế.
Nhưng dữ liệu thương mại cho thấy thực tế phức tạp hơn.
Việt Nam đang gắn với cả hai thị trường theo những chức năng khác nhau: Trung Quốc là một trung tâm cung ứng đầu vào quan trọng, còn Mỹ là thị trường tiêu thụ lớn nhất của hàng xuất khẩu Việt Nam.
Vì vậy, bài toán chiến lược không đơn giản là lựa chọn một bên, mà là làm thế nào để giảm rủi ro khi phụ thuộc lớn vào cả hai.
Muốn làm được điều đó, Việt Nam cần đa dạng hóa thị trường, phát triển nhà cung ứng trong nước và nâng tỷ lệ giá trị gia tăng nội địa.
Từ điểm trung chuyển sản xuất sang một mắt xích có giá trị cao hơn
Tám tháng đầu năm 2026 cho thấy rõ vị trí hiện tại của Việt Nam trong thương mại toàn cầu: Mỹ mua nhiều nhất hàng xuất khẩu của Việt Nam, trong khi Trung Quốc cung cấp nhiều nhất hàng nhập khẩu vào Việt Nam.
Cấu trúc này đã góp phần đưa Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất quan trọng trong khu vực, nhưng nó cũng khiến nền kinh tế nhạy cảm với những thay đổi trong quan hệ giữa hai cường quốc.
Trong giai đoạn tiếp theo, thước đo quan trọng sẽ không chỉ là Việt Nam nhập bao nhiêu từ Trung Quốc hay xuất bao nhiêu sang Mỹ.
Quan trọng hơn là giữa hai dòng thương mại đó, Việt Nam tạo ra được bao nhiêu công nghệ, linh kiện, việc làm có kỹ năng và giá trị gia tăng của chính mình.